Henryk Modzelewski
Geograficzno-przyrodnicze warunki Grajewa i okolic

Porównaj także: "Położenie Grajewa"
http://poprzednia.um.grajewo.pl/content/view/20/50/

POŁOŻENIE Grajewo leży w północno-wschodniej części Polski w środkowej części województwa podlaskiego.
Matematyczne położenie Grajewa określają następujące współrzędne

- 53⁰41’ szerokości geograficznej północnej

- 22⁰28’ długości geograficznej (1).

Pod względem geograficznym położenie Grajewa i okolic jest wybitnie przejściowe. Od zachodu występuje Wysoczyzna Kolneńska, zaś od wschodu monotonna Kotlina Augustowska. Teren rozciągający się na północ stanowi południową część Pojezierza Ełckiego o licznych i wysokich wzgórzach morenowych oraz licznych i głębokich rynnach jeziornych (2). W miejscu zetknięcia się tych trzech krajobrazowo różnych jednostek geograficznych leży Grajewo. Właśnie w Grajewie krzyżują się najważniejsze linie komunikacyjne a mianowicie linia kolejowa i droga bita Białystok-Ełk oraz droga bita Łomża-Augustów. Drogi te podkreślają granice trzech wspomnianych krain fizjograficznych. Zadecydowały one w przeszłości o szybszym rozwoju Grajewa w stosunku do pozostałych miasteczek w sąsiedztwie, jak Radziłów, Wąsosz, Szczuczyn i Rajgród, oraz uczynienia z niego głównego ośrodka administracyjno-kulturalnego i gospodarczego tych okolic (3).
Rozważając zaś położenie Grajewa w stosunku do głównych ośrodków gospodarczych i kulturalnych tego regionu jak: Białystok, Ełk, Łomża, Augustów, Suwałki należy stwierdzić, że nie jest ono zbyt korzystne. Stanowi ono teren przejściowy pomiędzy nimi, tworząc dla nich zaplecze surowcowe oraz rezerwuar siły roboczej.
Budowa geologiczna, morfologia i hipsometria
Region Grajewa leży na starej prekambryjskiej płycie krystalicznej, na której, podobnie jak na całym wyniesieniu mazowiecko-suwalskim, bezpośrednio zalegają utwory triasowe, jurajskie i kredowe. W zachodniej części na kredzie zalegają utwory trzeciorzędowe oligocenu w postaci piasków glaukonitowych. Całość pokrywają osady lodowcowe ostatnich dwóch zlodowaceń - środkowopolskiego i bałtyckiego. Teren ten, podobnie jak całej północnej Polski, w stosunkowo niedawnej przeszłości geologicznej, pokrywały lądolody nasuwające się ze Skandynawii. Dlatego też powierzchnię budują tu zasadnicze materiały lodowcowe naniesione przez masy lodu. Wszystkie utwory starsze są skryte pod nimi w głębi (4).
Na terenach byłych województw łomżyńskiego i suwalskiego zarysowuje się ogółem kilkanaście linii postojowych lodowca, z czego przypuszczalnie sześć południowych. Od linii najdalszego zasięgu ostatniego zlodowacenia przechodzącej przez nasz teren (Choinówek pod Szczuczynem-Grajewo-Czarna Wieś pod Rajgrodem-Orzechówka nad jeziorem Tajno) do linii Ełk-Raczki powstały w najstarszym, tak zwanym leszczyńskim, czyli brandenburskim stadium ostatniego zlodowacenia. Północne więc krańce zajęte były ostatnim zlodowaceniem, pozostały zaś obszar zalegają utwory zlodowacenia przedostatniego, środkowo-polskiego. Mówi o tym uderzający kontrast z gliną zwałową w miejscowościach, gdzie utwory te bezpośrednio ze sobą graniczą, np. Grajewo i Konopki oraz znaczna ilość dużych głazów narzutowych, pchanych przed czołem ostatniego lodowca, np. Wojewodzie-Wierzbowo (5).
Ostatni zasięg zlodowacenia tworzy wyraźną granicę w krajobrazach. Krajobraz na północ od Grajewa jest bardzo urozmaicony młodymi formami z pięknymi jeziorami (Dręstwo, Rajgrodzkie, Toczyłowskie, Mieruckie). Krajobraz terenów południowo-zachodnich jest bardziej jednolity, jest to krajobraz peryglacjalny wytworzony na przedpolach lodowca w warunkach klimatu tundrowego. Obszary leżące na wschód od Grajewa stanowią teren speneplenizowany, pokryty sandrami i bagnami. Wyraźne obniżenia terenu stanowią tu szerokie doliny rzek Biebrzy, Jegrzni i Ełku, których bieg jest leniwy, a koryta tworzą liczne meandry.

Wody topniejącego lodowca spływały tu zgodnie z nachyleniem terenu pradoliną Biebrzy, Narwi i Bugu do pradoliny Warszawsko-berlińskiej, zabierając ze sobą drobny materiał w postaci piasków i osadzając go na przedpolach lodowca tworzyły sandry. Znaczny terasowaty obszar sandrów rozciąga się właśnie na wschód od Grajewa na pograniczu z Kotliną Augustowską. Przeważnie porastają go lasy.

Okolice Grajewa, podobnie jak całe byłe województwo łomżyńskie i białostockie stanowi teren nizinny pokryty facjami z epoki lodowcowej. Lodowiec odegrał tu nie tylko decydującą rolę w ukształtowaniu pionowym tego terenu, ale również wywarł zasadniczy wpływ na geologiczną budowę podłoża oraz powstanie gleb. Główne elementy krajobrazu stanowią wzgórza moren czołowych i dennych, jeziora, sandry, pradoliny oraz głazy narzutowe.

Na zachód od Grajewa, w okolicy Niedźwiadnej, wysokość terenu sięga do 203 m n.p.m., w części południowej, najniższej, w okolicy Okrasina teren obniża się do 104 m n.p.m. Różnica wysokości między najwyższymi i najniższymi obszarami wynosi tu więc około 99 m.

Cały obszar jest pochylony z północy na południe i dlatego wszystkie cieki wodne płyną w kierunku południowym (6).
Stosunki morfologiczno-hipsometryczne obszaru są korzystniejsze w części zachodniej. Wschodnia i południowo-wschodnia część obszaru charakteryzuje się rozległą doliną wypełnioną utworami torfowymi i płytkim zaleganiem wód pierwotnego poziomu, co w sumie stwarza określenie ograniczenia i trudności w zasiedlaniu, budowie dróg i intensywnym użytkowaniu rolniczym.

BOGACTWA MINERALNE Dotychczas na omawianym terenie nie przeprowadzono prawie żadnych badań geologicznych i dlatego trudno jest powiedzieć, jakie bogactwa mineralne kryje on w sobie. Znane są tylko te surowce, które występują na powierzchni. Według dotychczasowych rozeznań geologicznych największe znaczenie posiadają: torfy, gliny, żwiry, piaski, głazy narzutowe oraz rudy darniowe.

Najpoważniejszym bogactwem tych okolic jest torf niski, dolinny. Powstał on po ustąpieniu lodowca w pradolinach lub na obszarach wypłyconych i zarośniętych jezior. Pokłady torfu występują we wschodniej i południowo-wschodniej części obszaru. Zajmują około 30 tys. ha, co stanowi ponad 27% powierzchni powiatu grajewskiego. Średnia miąższość masy torfowej wynosi 1,7 m, a szacunkowe zasoby masy torfowej równają się 504 mln 254 tys. m3. Na szerszą skalę nigdy dotąd nie był wykorzystywany. Pewne znaczenie ma wydobycie torfu do celów nawożenia oraz jako surowca do produkcji płyt torfowych (7).
Glina czerwona i siwa stanowi surowiec do wyrobu cegieł, dachówki, kafli i innych materiałów budowlanych i wyrobów ceramicznych. Pokłady jej znajdują się na północ i zachód od Grajewa. Zajmują obszar około 6 tys. ha.

Żwiry rozrzucone są w różnych miejscach, najwięcej jednak znajduje się je w okolicy wsi Koty-Rybno, Wojewodzin i Dybła. Obszar żwirów szacuje się na około 2,5 tys. ha. Żwir jest dobry, nadaje się do budownictwa, produkcji prefabrykatów budowlanych, do budowy dróg.

Na obszarach sandrowych na wschód od Grajewa występują bogate pola piasków kwarcowych nadających się do przemysłu szklarskiego i sylikatowego. Huta szkła w Grajewie istniała do 1927r.

Na zachód od Grajewa licznie występujące głazy narzutowe przeważnie granity, gnejsy i łupki. Wielkość ich dochodzi do 18 m3. Służą one do produkcji kruszywa kamiennego, stosowanego jako materiał do budowy dróg i regulacji rzek. Ludność miejscowa zużywa te głazy do budowy budynków gospodarczych, na fundamenty budynków mieszkalnych, do budowy dróg, a nawet buduje ogrodzenia wokół swoich posesji (8).

W połączeniu z torfowiskami we wschodniej części obszaru występują rudy darniowe. Pokłady ich dochodzą niekiedy do 50 cm i zalegają tuż pod powierzchnią gruntu podmokłych terenów Kotliny Augustowskiej. Rudy darniowe są limonitami o zawartości żelaza po wysuszeniu od 20 do 45%. Niegdyś stanowiły one przedmiot eksploatacji w miejscowości Ruda koło Grajewa, obecnie ze względu na kłopotliwą eksploatację posiadają znikome znaczenie.

Z powyższego przeglądu i oceny bogactw kopalnych wynika, że jak dotąd na omawianym terenie istnieją warunki surowcowe do rozwoju głównie przemysłu torfowego oraz przemysłu mineralnego produkującego materiały budowlane. Jest rzeczą oczywistą, że zasoby tych surowców nie mogły się stać podstawą uprzemysłowienia tego regionu na szerszą skalę, jednak możliwości rozwojowe istnieją.

GLEBY Gleby rejonu Grajewa, podobnie jak całej północno-wschodniej Polski są wytworzone na podłożu materiałów polodowcowych, są to bielice, szczerki i gleby piaszczyste. Mimo przewagi tych zasadniczych typów gleb, spotyka się nieraz nawet na stosunkowo małych obszarach kilka lub kilkanaście ich rodzajów. Gleby te charakteryzuje poza tym brak wyrazistych form, wskutek czego istnieje wiele form przejściowych, których klasyfikacja jest utrudniona.

Pod względem typologicznym występujące tu gleby należą do dwu regionów glebotwórczych: koleneńsko-kuźnickiego i augustowskiego. Region pierwszy występujący na zachód od Grajewa posiada gleby słabo zbielicowane i bardziej zróżnicowane (9). Region drugi jest regionem bagiennym rolniczo wykorzystanym na niewielkim obszarze. Mimo przeprowadzonych na szeroką skalę prac melioracyjnych, nadal jest tam wiele łąk i pastwisk dzikich, nieuprawianych.

Stosunkowo większe obszary dobrych rolniczo gruntów ornych występują na północ od Grajewa. W okolicy Grajewa, Rajgrodu i Szczuczyna stanowią one potencjalną bazę rozwoju produkcji rolniczo-warzywniczej i sadowniczej oraz innych upraw intensywnych (10).

Małe zróżnicowania powierzchni terenu nie powodują zjawiska erozji gleb. Występują one jedynie w zachodniej części regionu i to na stosunkowo małym obszarze.

Piaski luźne występujące dość obficie na południe i południowy wschód od Grajewa zostały zalesione.

KLIMAT Klimat jest jednym z najważniejszych czynników środowiska geograficznego. Przebieg warunków atmosferycznych decyduje często o wynikach ludzkiego gospodarowania. Szczególnie wyraźnie widać to w gospodarce rolnej i hodowlanej, która w regionie grajewskim odgrywa dominującą rolę.

Przejściowy charakter tego regionu obserwuje się nie tylko pod względem morfologiczno-krajobrazowym, jest on też przejściowy także pod względem klimatycznym.

Według R. Gumińskiego północna część regionu leży na obszarze północno-wschodniego skraju mazurskiej dzielnicy klimatycznej, pozostały obszar należy do dzielnicy wschodniej podlaskiej. W porównaniu z dzielnicą mazurską, dzielnica podlaska odznacza się wyższą średnią temperaturą roczną, mniejszą ilością dni z przymrozkami, dłuższym okresem wegetacyjnym (11).
Dzielnica mazurska jest najzimniejszą dzielnicą klimatyczną Polski, z wyjątkiem obszarów górskich. Charakteryzują ją niskie temperatury średnie roku od 5,50C do 6,50C. Posiada ona znacznie więcej opadów niż dzielnica podlaska. Średnie opady roczne wynoszą 600-700 mm. Największa ilość opadów przypada na miesiące letnie. Pokrywa śnieżna utrzymuje się 90 dni. Występują częste i porywiste wiatry. Okres wegetacyjny trwa od 187 do 195 dni (12).
Dzielnica podlaska, w której znajduje się przeważająca część omawianego obszaru charakteryzuje się średnią temperaturą roczną od 6,50C do 7,50C. Czas trwania pokrywy śnieżnej wynosi od 80 do 87 dni. Średni opad wynosi 550-650 mm. Okres wegetacyjny trwa od 195 do 200 dni.

W obydwu dzielnicach przeważają wiatry o kierunkach północno-zachodnich i zachodnich. Obserwuje się dużą częstotliwość opadów gradowych. Do ujemnych zjawisk klimatycznych należą tu częste przymrozki w okresie wiosny i jesieni (13).
Według J. Kostrowickiego długość trwania lata w okolicy Grajewa wynosi 80-90 dni (ze średnią temperaturą doby ponad 150C). Długość trwania zimy od 100 do 110 dni (ze średnią temperaturą doby poniżej 00C). Liczba dni z mrozem wynosi od 50 do 60 dni, z przymrozkami 110-130 dni. Okres wegetacyjny trwa 190-200 dni (liczba dni ze średnią temperaturą doby +50C). Początek okresu wegetacyjnego przypada tu na 5-10 kwietnia (pierwsze wystąpienie średniej temperatury doby +50C), koniec okresu wegetacyjnego na 25 października (ostatnie wystąpienie średniej temperatury doby +50C). Średnia ilość dni pochmurnych w ciągu roku wynosi 170-180 dni. Pokrywa śnieżna zalega 90 dni. Suma rocznych opadów wynosi 550-600 mm (14).
Ogólnie biorąc średnia temperatura roczna Grajewa i okolic wynosi około +70C i należy do najniższych w byłym woj. łomżyńskim. Ilość otrzymywanej energii słonecznej waha się od 52,5 do 55,0 kcal/mm2, a względna wilgotność powietrza od 75 do 80%.

Przeciętnie w okolicy Grajewa liczba dni z wielkim mrozem (-300C) wynosi 4-6 dni, upalnych (ponad +300C) 5-6 dni. Dni pogodnych w roku notuje się przeciętnie 40.

Opady wynoszą 550-600 mm, z tego na lato przypada opadów około 63%, na zimę około 37% (15). Za niekorzystną dla produkcji roślinnej uznać należy dość znaczną zmienność opadów w poszczególnych latach.

Jak wynika z zamieszczonych danych, w klimacie okolicy Grajewa nie ma elementów, które mogłyby wpływać w sposób niekorzystny na rozwój gospodarki rolno-hodowlanej. Chociaż rolnicy później tu zaczynają prace polowe o 2-3 tygodnie w stosunku do regionów Polski południowo-zachodniej i wcześniej kończą je jesienią, niemniej można tu uprawiać najważniejsze kultury rolne.

HYDROGRAFIA Zasoby wodne okolic Grajewa nie są zbyt wielkie, bowiem przez ten teren nie przepływają większe rzeki. Największą rzeką jest tu Biebrza, która płynie 25 km na południe od Grajewa i wpada do Narwi w okolicy Wizny. Biebrza zasięgiem swego dorzecza obejmuje cały obszar regionu Grajewa. Do niej to bezpośrednio lub pośrednio wpadają wszystkie inne, większe i mniejsze cieki wodne. Długość Biebrzy wynosi 164 km. Płynie ona zabagnioną doliną zwaną Kotliną Augustowską lub Kotliną Biebrzańską, stanowiącą największy obszar bagien w Polsce (Kuwasy, Czerwone Bagno). Spadki Biebrzy wahają się od 2% w górnym biegu do 0,15% w dolnym, średni przepływ przy ujściu wynosi 30m3 sek. maksymalna rozpiętość wahań stanów wody wynosi od 1,5 m w górnym biegu do 3,0 m w dolnym biegu rzeki (16).
Bezpośrednio do Biebrzy niosą wody większe rzeki, to jest Ełk z Jegrznią i Wissa, których doliny przecinają teren regionu w kierunku południowym.

Jegrznia bierze początek jeziorze Rajgrodzkim, przepływa przez Dręstwo, a następnie leniwie meandruje po bagnistych terenach Kotliny Augustowskiej, pozostawiając liczne starorzecza. Do jeziora Rajgrodzkiego wpływa jako rzeka Małkiń. Ogólnie nosi nazwę Lega.

Rzeka Ełk bierze swe źródła u stóp wzniesień Szeskich Gór na wysokości około 185 m n.p.m., stąd płynie przez grupę malowniczych jezior w Puszczy Boreckiej, następnie obok wyniosłych wzgórz w środkowej części tak zwanych Mazur Garbatych, potem przez jeziora Łaśniady i Ełckie, a na południe od Prostek przez rozległe Bagna Biebrzańskie do rzeki Biebrzy. Rzekę Ełk można traktować jako punkt wyjściowy interesującego szlaku wodnego Ełk-Biebrza-Narew-Wisła. Rzeka Ełk odwadnia kilkadziesiąt mniejszych i większych jezior, dlatego też jako swoisty labirynt wodny może we własnych granicach służyć kajakowcom (17). Długość rzeki Ełk wynosi 118 km, średni spadek od 4,5% w górnym biegu do 0,4% w dolnym. Średni przepływ przy ujściu 10m3/sek., maksymalnie rozpiętość wahań stanów wody w dolnym biegu 2,5 m (18).

Źródło Wissy również znajduje się na Pojezierzu Mazurskim w okolicach Piszu. Na omawianym terenie przepływa ona przez Szczuczyn, Wąsosz, Radziłów i wraz ze swym dopływem Radziłówką wpada do Biebrzy.

Omówione rzeki nie powodują powodzi. Wpływa na to zarówno wyrównujący wpływ jezior, jak i większe spadki umożliwiające szybki odpływ nadmiarów wody.

Za wyjątkiem Wissy, na której było wybudowanych 5 młynów wodnych żadna z tych rzek nie jest wykorzystana do celów przemysłowych. Wody ich tworzą liczne rozlewiska i bagna, które ustępują coraz szybciej na skutek prowadzonych prac melioracyjnych.

Ważne zbiorniki wodne na tym terenie stanowią cztery jeziora: Rajgrodzkie, Toczyłowskie, Dręstwo i Mieruckie, znajdujące się na południowym skraju Pojezierza Ełckiego, które wkracza swym zasięgiem na północno-wschodni kraniec omawianego obszaru.

Największym z tych czterech jezior jest jezioro Rajgrodzkie. Powierzchnia jego wynosi 1505 ha (w tym 11 ha wyspa), długość 10,5 km, średnia głębokość 9,8 m, maksymalna 52 m. Misa jeziora ukształtowana jest w postaci czterech rynien rozchodzących się promieniście od głównego plosa. Do głównego plosa i wschodniej odnogi odnosi się w wąskim znaczeniu nazwa Jezioro Rajgrodzkie, północno-wschodnią odnogę stanowi Jezioro Przepiórka, północno-zachodnią Jezioro Stackie, południową - Jezioro Czarnowiejskie. Jezioro Rajgrodzkie charakteryzuje się silnie rozwiniętą linią brzegową, którego długość wynosi 57 km (19). Wody Jeziora Rajgrodzkiego wykorzystywane są do nawodnień łąk kuwaskich. Znaczenie gospodarcze jeziora polega na możliwości rozwoju gospodarki rybnej. Jeszcze większe znaczenie posiada to jezioro ze względów wypoczynkowo-turystycznych. Malownicze położenie, piękne okalające jezioro lasy sosnowe, blisko położony rezerwat łosi i siwej czapli oraz Biebrzańskiego Parku Narodowego powoduje, że nad jeziorem tym coraz liczniej powstają różne ośrodki wczasowe i turystyczne, pola campingowe, przystanie żeglarskie.

W odległości około 4 km na północ od Grajewa leży Jezioro Toczyłowskie. Powierzchnia jego wynosi 98 ha, a maksymalna głębokość 9,9 m. Ze względu na swe malownicze położenie w sosnowym lesie stanowi ono miejsce wypoczynku mieszkańców Grajewa, Prostek i okolicznych wsi.

Jezioro Mieruckie znajduje się obok wsi Mierucie (pow.32ha).Większego znaczenia to jezioro nie ma. Poza tym na północny-wschód od Grajewa znajduje się szereg jezior-oczek. W odległości około 2km na południowy-wschód od Jeziora Raj-grodzkiego znajduje się Jezioro Dręstwo. Powierzchnia jego wynosi 420 ha, a maksymalna głębokość 25m. Stanowi ono wspaniałe miejsce do organizowania ośrodków wczasowych i obozów wypoczynkowo-turystycznych.

Z innych zbiorników wodnych na uwagę zasługują stawy rybne w Wojdach i Ławsku. Ogólna powierzchnia stawów w Wojdach wynosi 110 ha, w tym powierzchnia użytkowa 94 ha. W Ławsku stawy mają powierzchnię ogólną 56 ha, a powierzchnię użytkową 39 ha (20).
Ważne znaczenie dla gospodarki wodnej mają kanały Woznawiejski, Rudzki i Łęg, odwadniające teren rozległych bagien Kotliny Augustowskiej. Te trzy sztuczne cieki, a szczególnie Kanał Rudzki, wpłynęły osuszająco na przyległe do nich tereny torfowe, w wyniku czego na znacznych obszarach, a szczególnie na tzw. Modzelówce zahamowany został proces torfotwórczy i zapoczątkowany proces degradacji torfowisk (21).

FAUNA I FLORA Przejściowy charakter regionu Grajewa uwidacznia się również w szacie roślinnej. Mniej więcej przez jego środek z północy na południe przechodzi granica pomiędzy Działem Północnym (Borealnym), obejmującym tereny byłego woj, suwalskiego, charakteryzując się występowaniem lasoborów świerkowych i świerkowo-sosnowych, jak również naturalnych borów świerkowych, a także występowaniem |wierzby lapońskiej, olszy szarej, brakiem dębu szypułkowego itp. a Działem Środkowo-Europejskim, obejmującym północne obszary byłego woj. łomżyńskiego, leżące poza granicami gromadnego występowania świerka. Na północny-wschód od tej granicy na obszarze nadleśnictwa Rajgród lasy należą do Okręgu Augustowskiego krainy pojezierzy wschodnio-bałtyckich, gdzie dominują bory świeże i suche z dużym udziałem lasoborów świerkowych i olsów. Południowo-zachodnie tereny leżące w obszarze nadleśnictwa Rajgród należą do Okręgu Łomżyńskiego krainy Mazowiecko-Podlaskiej, charakteryzującego się dużym udziałem grondów i lasoborów sosnowych (22).
Z powyższego wynika, że w okolicy Grajewa, podobnie jak w całej północno-wschodniej części Polski przeważają drzewa iglaste - głównie sosna i świerk. Z liściastych występują brzoza, olcha, dąb szypułkowy. W podszyciu dominuje jałowiec, leszczyna, jarzębina, głóg, dereń. Runo leśne stanowią widłaki, wawrzynek, wilcze łyko, konwalia, sasanki, zawilec.

Pod względem fauny teren ten należy do południowo-bałtyckiej krainy zoograficznej. Wśród ssaków dominują łosie, jelenie, sarny, zające, dziki, lisy, wiewiórki, piżmaki. Licznie występują ptaki gnieżdżące się w lasach jak i ptactwo wodne. Należą do nich kaczki, nurki, perkozy, bociany, czaple, a także cietrzewie i głuszce, rzadziej łabędzie, gęsi, żurawie. Liczne są kanie, kukułki, drozdy, derkacze, jarząbki, słowiki, kuropatwy, kosy.

Fitoplankton i zooplankton występujący w sąsiednich jeziorach charakterystyczny jest dla jezior typu mezotroficznego (23).
Największe kompleksy leśne występują w leśnictwach Rajgród, Ruda, Żebry.

Na południowy wschód od Grajewa leży jeden z najpoważniejszych rezerwatów północno-wschodniej Polski o obszarze 2172 ha, tzw. Czerwone Bagno. Rezerwat od strony południowej ogranicza rzeka Ełk, od wschodu Biebrza i Kanał Augustowski, od zachodu rzeka Jegrznia. Północną granicę Czerwonego Bagna wyznacza linia łącząca wsie Tajenko, Orzechówka, Woźnawieś. Rezerwat Czerwone Bagno stanowi kompleks torfowiskowy, porosły borami bagiennymi i łozowiskami. Utworzony został w celu zachowania naturalnej ostoi łosia i zapewnienie mu optymalnych warunków rozwojowych w naturalnym środowisku.

Niedaleko Czerwonego Bagna znajduje się rezerwat Grzędy o pow. 225 ha, utworzony dla ochrony zbiorowisk grondowych. W tym samym nadleśnictwie Rajgród w pobliżu wsi Bełda znajduje się gniazdowisko czapli siwej. Ponadto na Biebrzy w okolicach Osowca znajdują się żeremia bobrów.

W 1989 r. powstał Biebrzański Park Narodowy obejmujący Dolny i Środkowy Basen Biebrzy o pow. 59 223 ha, a wraz z otuliną ponad 126 tys. Ha.

Duże kompleksy leśne, liczne bagna i rozlewiska sprzyjają hodowli różnej zwierzyny oraz rzadkich gatunków ptactwa wodnego. Są więc tu atrakcyjne warunki do organizowania polowań dewizowych, a jeszcze większe do prowadzenia badań naukowych.

1.Źródło: Mapa powiatu grajewskiego w skali 1:100000.

2.Źródło: J. Kostrowicki. Środowisko geograficzne Polski, W-wa 1957. PWN.

3.Źródło: St. Pietkiewicz. Podstawy fizjograficzne woj. białostockiego. Instytut Geografii PWN - maszynopis.

4.Źródło: A. Barwijuk i inni. Białostockie PWN 1969 str. 16-17.

5.Źródło: St. Pietkiewicz. Podstawy fizjograficzne woj. białostockiego. Instytut Geografii PWN - maszynopis.

6.Źródło: Mapa powiatu grajewskiego w skali 1:100000.

7.Źródło: TPZG. Dorobek powiatu grajewskiego w 25-lecie PRL.

8.Źródło: Rocznik statystyczny powiatu grajewskiego z 1965 r.

9.Źródło: Rocznik statystyczny powiatu grajewskiego z 1965 r.

10.Źródło: Dane Prez. PRN w Grajewie

11.Źródło: A. Barwijuk i inni. Białostockie PWN 1969 str. 27.

12.Źródło: Batorowicz i inni. Geografia gospodarcza Polski, str. 79.

13.Źródło: Z. Kaczorowska. Klimat woj. białostockiego, Dokumentacja geograficzna 1958 r. zeszyt 6.

14.Źródło: J. Kostrowicki. Środowisko geograficzne Polski, str. 280-306.

15.Źródło: Rocznik statystyczny powiatu grajewskiego z 1965 r.

16.Źródło: Wielka Encyklopedia Powszechna PWN T 1, str. 777.

17.Źródło: Henryk Modzelewski. Osiedle miejskie Prostki. Monografia (maszynopis).

18.Źródło: Wielka Encyklopedia Powszechna PWN T III, str.410.

19.Źródło: Wielka Encyklopedia Powszechna PWN T IX, str. 668.

20 Źródło: E. Bakun i inni. Woj. białostockie - zarys geograficzno-gospodarczy, W.P. 1958 r. str.276-277.

21.Źródło: Dokumentacja geograficzno-przyrodnicza złóż torfowych doliny Biebrzy. Katedra Botaniki WSR Wrocław. 1956 r.

22.Źródło: Woj. Białostockie. Monografia geograficzno-gospodarcza. Instytut Geografii. PAN w Warszawie. Prze. WRN w Białymstoku str.309-337.

23.Źródło: Dane Prez. PRN w Grajewie